βιβλιοπαρουσίαση: Ο λόγος της αντιμεταρρύθμισης

Άλμπερτ Χίρσμαν, Αντιδραστική Ρητορική- αντίστροφο αποτέλεσμα, ματαιότητα, διακινδύνευση (μετάφραση: Κώστας Σπαθαράκης), Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 215 σελ.

 

xirsman

 

Ο γερμανός πολιτικός οικονομολόγος Άλμπερτ Χίρσμαν (1915-2012) υπήρξε μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής διανόησης στον εικοστό αιώνα. Η προσωπική του ζωή ταυτίστηκε με την πολιτική ιστορία της εποχής του. Γόνος εβραϊκής οικογένειας του Βερολίνου, εγκατέλειψε τη ναζιστική Γερμανία και σπούδασε οικονομικά, διοικητικές επιστήμες και στατιστική κατά σειρά σε Γαλλία, Βρετανία, Ιταλία. Έλαβε μέρος στον ισπανικό εμφύλιο πολεμώντας στις γραμμές του αντισταλινικού POUM. Κατατάχτηκε στο γαλλικό στρατό και συμμετείχε ενεργά στη γαλλική αντίσταση κατά των Γερμανών, συνδράμοντας στη διαφυγή από τη Γαλλία περισσότερων από δύο χιλιάδες ανθρώπους που κινδύνευαν να συλληφθούν (ανάμεσά τους οι Χάνα Άρεντ, Μαρσέλ Ντυσάμπ και Αντρέ Μπρετόν).

Μετά τον πόλεμο εργάστηκε στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ,  σύντομα όμως έστρεψε το ενδιαφέρον του στα ζητήματα των οικονομικών μεταρρυθμίσεων σε αναπτυσσόμενες χώρες, ταξιδεύοντας και ζώντας κυρίως στη Λατινική Αμερική (κύρια στην Κολομβία) αλλά και στην Αφρική και την Ινδία. Καρπός των αναζητήσεων του υπήρξε το πολυδιαβασμένο έργο του Στρατηγική της Οικονομικής Ανάπτυξης (1958), στο οποίο επισημαίνει ότι η ανάπτυξη είναι πρώτιστα ζήτημα ενδογενών παραγόντων και όχι εξωτερικά επιβαλλόμενων πολιτικών. Ο Χίρσμαν επέστρεψε το 1956 στις ΗΠΑ όπου δίδαξε στα μεγαλύτερα ακαδημαϊκά ιδρύματα (Γέιλ, Χάρβαρντ, Κολούμπια, Πρίνστον).

Ως ένας γνήσιος «καταπατητής» (trespasser) των στεγανών της θεωρίας και της επιστημονικής μεθοδολογίας, ο Χίρσμαν κινήθηκε με εντυπωσιακή άνεση ανάμεσα σε διαφορετικά επιστημονικά πεδία – ιστορία των πολιτικών ιδεών, δίκαιο, οικονομικά, πολιτική φιλοσοφία, κοινωνική ανθρωπολογία, προσφέροντας εξαιρετικά  πρωτότυπες ερμηνείες στις οικονομικές συμπεριφορές ατόμων και ομάδων.

Στην Αντιδραστική Ρητορική (1991), το γνωστότερο έργο του μαζί με το επιδραστικό Αποχώρηση, Διαφωνία και Αφοσίωση (1970), ο Χίρσμαν ανατέμνει τον αντιμεταρρυθμιστικό λόγο του πολιτικού συντηρητισμού των δύο τελευταίων αιώνων, από την εποχή του Μπερκ  και την εναντίωση στη Γαλλική Επανάσταση μέχρι την αποδόμηση του κοινωνικού κράτους από τους αμερικανούς νεοσυντηρητικούς διανοητές στις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Αναλύοντας μία σειρά ιστορικών παραδειγμάτων, ο Χίρσμαν ομαδοποιεί σε τρεις βασικές κατηγορίες τις ποικίλες αντιδράσεις απέναντι σε κάθε συστημική αλλαγή.

Πρώτον, το «αντίστροφο αποτέλεσμα» κάθε φιλόδοξης αλλαγής, καθώς η «ύβρις» της αδιαφορίας για τις αθέλητες συνέπειες της ανθρώπινης δράσης ακολουθείται πάντοτε από την καταστροφική «νέμεση» της.

Δεύτερον, τη «ματαιότητα» κάθε προσπάθειας αλλαγής των κοινωνικών συνθηκών. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, οι αναλλοίωτοι φυσικοί νόμοι που διέπουν τις κοινωνικές σχέσεις (στην περίπτωση της συντηρητικής σκέψης) ή οι κινητήριες δυνάμεις της Ιστορίας (στην περίπτωση της μαρξιστικής θεώρησης) καθιστούν τα σχέδια κοινωνικής αλλαγής απολύτως ανώφελα.

Τρίτον, τη «διακινδύνευση», δηλαδή το μετριοπαθέστερο επιχείρημα που επικεντρώνεται  στις παράπλευρες (δευτερεύουσες) συνέπειες των προωθούμενων αλλαγών.

Ωστόσο, στόχος του Χίρσμαν δεν είναι η κριτική του πολιτικού του αντιπάλου αλλά περισσότερο η ανάδειξη των αδιέξοδων της μονοδιάστατης σκέψης. Όπως άλλωστε ο ίδιος επισημαίνει, ο προοδευτικός  λόγος ιστορικά εμφανίζεται εξίσου διανοητικά άκαμπτος. Ο Χίρσμαν δανείζεται μία φράση του Φλωμπέρ προκειμένου να περιγράψει την παράδοξα όμοια προσέγγιση των δύο διαφορετικών ιδεολογικών ρευμάτων ως «δύο ισοδύναμες αυθάδειες».

Απέναντί τους ο Χίρσμαν προτάσσει έναν προοδευτικό πραγματισμό που στοχεύει πρώτιστα στην επίτευξη του εφικτού (possibilism) και έναν εποικοδομητικό σκεπτικισμό ως αντίβαρο στον αμετακίνητο δογματισμό.

Σήμερα το έργο του Χίρσμαν γνωρίζει αντιμετωπίζεται διεθνώς με ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον. Η ανάγνωσή του προσφέρει γόνιμο προβληματισμό για ένα πλήθος σύγχρονων προβλημάτων, ανάμεσά τους στο ζήτημα της μεταρρυθμιστικής εμπλοκής, κάτι που αναμφίβολα αφορά στην ελληνική περίπτωση. Τούτο διότι, στα χρόνια της ελληνικής κρίσης μία πλατιά και ετερόκλητη αντιμεταρρυθμιστική συμμαχία κατόρθωσε να μπλοκάρει πολλές από τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις χρησιμοποιώντας τα διαχρονικά επιχειρήματα της αντιδραστικής ρητορικής. Αρχικά προέβαλε το επιχείρημα του αντίστροφου αποτελέσματος, όπου τα μνημόνια και οι δανειστές θα μετέβαλαν την Ελλάδα σε μια αποικία χρέους για τις επόμενες γενιές. Στη συνέχεια αναφέρθηκε στην επίμονη και πολύχρονη διάρκεια της οικονομικής κρίσης προκειμένου να καταδείξουν την ματαιότητα κάθε επιχειρούμενης αλλαγής. Ακόμη και σήμερα, παρά τη συντριβή των «αυταπατών» μεγάλου μέρους του αντιμεταρρυθμιστικού στρατοπέδου, οι υπέρμαχοι της ακινησίας συνεχίζουν να υποσκάπτουν τις μεταρρυθμίσεις χρησιμοποιώντας το επιχείρημα της διακινδύνευσης, επισημαίνοντας το υψηλό κόστος των αλλαγών στην κοινωνία και την οικονομία.

Για να είμαστε βέβαια δίκαιοι, αντίστοιχη διανοητική «αυθάδεια» απαντάται επίσης συχνά στο «μεταρρυθμιστικό στρατόπεδο» των  θεσμών που παρακολουθούν την εφαρμογή των ελληνικών προγραμμάτων προσαρμογής. Αρκεί να θυμηθούμε τους παλιότερους ατυχείς υπολογισμούς των περίφημων «δημοσιονομικών πολλαπλασιαστών» του 1ου Μνημονίου που υποεκτίμησαν την επίδραση της δημοσιονομικής προσαρμογής στην ύφεση της οικονομίας ή, σήμερα την αβάσιμη επιμονή των ευρωπαίων εταίρων μας για τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους.

Συνοψίζοντας, η Αντιδραστική Ρητορική αποτελεί ένα κλασσικό δοκίμιο που με πολύχρονη καθυστέρηση βρίσκει (επιτέλους!) τη θέση του στις προθήκες των ελληνικών βιβλιοπωλείων.

*Δημοσιεύτηκε στην Ελευθερία του Τύπου (28.5.2017).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s