βιβλιοπαρουσίαση: Στη σκιά της δημοκρατίας

JanWerner Müller, Τι είναι ο Λαϊκισμός; (μετάφραση: Δημήτρης Αντωνίου), εκδόσεις Πόλις, 2017, 162 σελ.

 μιλερ

Ο λαϊκισμός είναι μία από τις πλέον διαδεδομένες λέξεις στην δημόσια συζήτηση των τελευταίων ετών. Φαίνεται ωστόσο να εγγράφεται στο Μεγάλο Πολιτικό Λεξικό των Ατυχών Όρων, στο μακρύ εκείνο κατάλογο των εννοιών που η συνεχής χρήση τους τις καθιστά κενές νοήματος όπως είναι, μεταξύ άλλων, ο «ιμπεριαλισμός», η «δημοκρατία» και η «δικαιοσύνη». Οι αρνητικές συνδηλώσεις του λαϊκισμού (κυρίως η ταύτιση του με τη δημαγωγία) τον καθιστούν συνηθισμένη κατηγορία ανάμεσα σε πολιτικούς αντιπάλους χωρίς κάποια αναλυτική χρησιμότητα. Έτσι, αυτή η ασαφής και προβληματική εννοιολόγηση δημιουργεί την ανάγκη ορισμού του λαϊκισμού προκειμένου να αποφεύγονται παρεξηγήσεις επιζήμιες στο δημόσιο διάλογο.

Τι είναι λοιπόν ο λαϊκισμός; Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει ο γερμανός καθηγητής πολιτικής θεωρίας Γιαν-Βέρνερ Μίλερ. Στο ευσύνοπτο δοκίμιο του, ο συγγραφέας εντοπίζει τον πειρασμό του λαϊκισμού στην αδιαμεσολάβητη σχέση ανάμεσα στην πολιτική ηγεσία και το κοινωνικό σώμα. Η (συχνά δικαιολογημένη) κριτική στις πολιτικές και οικονομικές ελίτ αποτελεί την αναγκαία όχι όμως και ικανή συνθήκη του λαϊκισμού. Ακόμη σημαντικότερο χαρακτηριστικό γνώρισμά του είναι ότι, ο λαϊκισμός αντιμάχεται τον πολιτικό πλουραλισμό. Καθώς ο λαϊκισμός εμφανίζεται ως ο μοναδικός εκφραστής της θέλησης του «λαού», κάθε άποψη που παρεκκλίνει από τις θέσεις του αντιμετωπίζεται με καχυποψία και ενίοτε με εχθρότητα. Έτσι, στο βαθμό που το χάσμα ανάμεσα σε κυβερνώντες και κυβερνώμενους παραμένει αγεφύρωτο, ο λαϊκισμός αποτελεί τη μόνιμη σκιά της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απομυθοποιητική διάψευση της υπόσχεσης του λαϊκισμού. Σύμφωνα με τον Μίλερ, με την ανάληψη της κυβερνητικής ευθύνης οι λαϊκιστές δε διστάζουν να χρησιμοποιήσουν τους θεσμούς προς όφελος τους επιχειρώντας να αιχμαλωτίσουν το κράτος προκειμένου να ισχυροποιήσουν την εξουσία τους (ευνοιοκρατία, πελατειακά δίκτυα), ενώ συχνά καταφεύγουν στη συνταγματική μηχανική (χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα λαϊκιστικά συντάγματα της Βενεζουέλας και της Ουγγαρίας) ώστε να θεσμοθετήσουν τον περιορισμό του πλουραλισμού. Άλλωστε οι αποφάσεις των λαϊκιστών κυβερνώντων δεν μπορούν να αμφισβητηθούν αφού υποτίθεται πως λαμβάνονται στο όνομα του λαού. Και κάπως έτσι η λαϊκιστική εξουσία σύντομα καταλήγει μία χειρότερη εκδοχή εκείνων που ήθελαν να αλλάξουν.

Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου, ο συγγραφέας πραγματεύεται τους τρόπους ανάσχεσης της πλημμυρίδας του λαϊκισμού. Απορρίπτει τον αποκλεισμό των λαϊκιστικών πολιτικών δυνάμεων (στο βαθμό που δεν προτρέπουν στη βία), την υποχωρητική υιοθέτηση των λαϊκιστικών θέσεων αλλά και τη συχνά υπεροπτική «τεχνοκρατική» αντιμετώπιση της υποτίμησης των ανησυχιών των πολιτών. Ο Εμανουέλ Μακρόν, θριαμβευτής των πρόσφατων γαλλικών εκλογών, φαίνεται να ακολούθησε την προσέγγιση του Μίλερ, υποδεικνύοντας μία επιτυχή στρατηγική αντιμετώπισης κάθε μελλοντικής λαϊκιστικής απειλής. Δεν αρνήθηκε να συνδιαλαγεί με την αντίπαλό του Μαρίν Λεπέν, ταυτόχρονα όμως στάθηκε ανυποχώρητος τόσο στο συμβολικό επίπεδο όσο και στο πεδίο της τεχνοκρατικής επιχειρηματολογίας.

Ο Μίλερ προειδοποιεί πως ο λαϊκισμός αποτελεί σήμερα μία πραγματική απειλή για τη δημοκρατία και όχι μόνο για το φιλελευθερισμό.

Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες της εποχής μας δεν κινδυνεύουν από την ιδεολογική υπεροχή του ισλαμικού ριζοσπαστισμού ή των διαφόρων μοντέλων «αυταρχικού καπιταλισμού» (όπως το κινεζικό). Περισσότερο απειλούνται από την απίσχναση των αξιακών και κανονιστικών στοιχείων που συνιστούν τις καταστατικές αρχές πάνω στις οποίες εδράζεται το κοινωνικό τους συμβόλαιο. Όπως χαρακτηριστικά γράφει, «ο κίνδυνος είναι ο λαϊκισμός- μια εκφυλισμένη μορφή δημοκρατίας που υπόσχεται ότι θα πραγματώσει τα ευγενέστερα ιδεώδη της δημοκρατίας (‘Αφήστε τον λαό να κυβερνήσει!”). Με άλλα λόγια, ο κίνδυνος βρίσκεται εντός του δημοκρατικού κόσμου: οι πολιτικοί που αποτελούν τον κίνδυνο μιλάνε τη γλώσσα των δημοκρατικών αξιών» (σελ. 20).

Στη σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία ποτέ δεν έλειψε η δημαγωγία. Οι θεσμοί συχνά κακοποιήθηκαν και έγιναν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης. Όμως η σφοδρή οικονομική κρίση της πρόσφατης περιόδου και η αποδιάρθρωση του πολιτικού μας συστήματος φαίνεται ότι δίπλα στους δημαγωγούς μας κληροδότησε λαϊκιστές διαφορετικών ιδεολογικών αποχρώσεων.

Ο πολιτικός λόγος του ΣΥΡΙΖΑ την περίοδο της αντιμνημονιακής «αγανάκτησης» υπήρξε γνήσια λαϊκιστικός. Μία αφόρητη ηθικολογία, ένας καταγγελτικός και ενίοτε διχαστικός λόγος, η διεκδίκηση της «αυθεντικής» εκπροσώπησης του «έθνους» απέναντι στις «επιβουλές» των δανειστών, σημάδεψαν την εκλογική του εκτίναξη. Σήμερα, η εκκωφαντική συντριβή των αυταπατών των κυβερνώντων στα βράχια της οικονομικής πραγματικότητας δεν φαίνεται να οδηγεί στη «σοσιαλδημοκρατικοποίηση» του ΣΥΡΙΖΑ. Οι παρεμβάσεις της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ στο πλαίσιο λειτουργίας των θεσμών (μέσα ενημέρωσης, δικαιοσύνη, δημόσια διοίκηση) και η υποβάθμιση της ποιότητας της πολιτικής αντιπαράθεσης, αποδεικνύουν πως ο λαϊκιστικός πειρασμός παραμένει ισχυρός σε ένα μεγάλο κομμάτι του πολιτικού προσωπικού της.

Στις πολιτικά ταραγμένες μέρες των καιρών μας το φαινόμενο του εθνικολαϊκισμού θα μας συντροφεύει για καιρό. Το εξαιρετικό βιβλίο του Μίλερ μας βοηθά να το κατανοήσουμε και κατ’ αυτό τον τρόπο να το αντιμετωπίσουμε.

*Δημοσιεύτηκε στην «Ελευθερία του Τύπου» (14.5.2017).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s